زنگ خطر جهانی برای مصرف قلیان؛ پژوهشگران به دنبال تشکیل کنسرسیوم بینالمللی
تازهترین مرور شواهد علمی نشان میدهد مصرف قلیان علاوه بر اینکه با سرطان، بیماریهای قلبی و مشکلات تنفسی ارتباط دارد، به دلیل باورهای نادرست درباره بیضرر بودن آن و ضعف قوانین کنترلی، روند گسترش این شیوه مصرف دخانیات را بهویژه در میان جوانان سرعت بخشیده است.
قلیان که زمانی تنها در کشورهای خاورمیانه رواج داشت، در دهههای اخیر به اروپا، آمریکا و آمریکای جنوبی نیز گسترش یافته و بیش از ۱۰۰ میلیون نفر را در سراسر جهان درگیر کرده است.
اخیراً پژوهشگرانی از دانشگاهها و مراکز پژوهشی ایران، ایتالیا، آمریکا، لبنان، فرانسه، آلمان، فنلاند، هند، قطر و عربستان سعودی در مقالهای مروری که در نشریه علمی Tobacco Control که یکی از مجلات تخصصی معتبر در حوزه کنترل دخانیات از انتشارات BMJ است، شواهد موجود درباره پیامدهای سلامت مصرف قلیان را بررسی کرده و در کنار آن، مهمترین خلأهای پژوهشی این حوزه و اولویتهای مطالعات آینده را ترسیم کردهاند.
بر اساس دادههای مرورشده در این مقاله، بیش از ۱۰۰ میلیون نفر در جهان بهطور منظم از قلیان استفاده میکنند و حدود ۷ درصد نوجوانان ۱۲ تا ۱۶ ساله در ۷۳ کشور، دستکم یک بار در ماه قلیان میکشند. در نیمی از کشورهایی که روند مصرف بررسی شده، شیوع مصرف یا افزایش یافته یا بدون کاهش باقی مانده است.
پذیرش اجتماعی بالای قلیان و تصورات نادرست درباره سلامت آن، موتور محرک رواج این نوع دخانیات است. بسیاری از مصرفکنندگان به اشتباه تصور میکنند که آب موجود در تنگ قلیان، سموم را فیلتر میکند. در این مقاله تاکید شده که این تصور رایج پشتوانه علمی ندارد. آب نمیتواند موادی مانند مونوکسید کربن، فلزات سنگین و ترکیبات سرطانزا را بهطور مؤثر حذف کند. حتی خنکتر شدن دود باعث میشود افراد آن را عمیقتر استنشاق کنند و در نتیجه میزان تماس بدن با مواد زیانآور افزایش یابد.
عامل دیگری که قلیان را از سیگار متمایز میکند، استفاده از زغال برای گرم کردن تنباکو است. زغال ترکیبات سمی جدیدی تولید میکند که در دود سیگار یا وجود ندارند یا مقدارشان بسیار کمتر است. از سوی دیگر، زمان مصرف قلیان معمولاً طولانیتر از کشیدن یک نخ سیگار است و همین موضوع میزان دریافت برخی مواد از جمله بنزن، فرمالدئید و هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای (PAHs) را افزایش میدهد.
در این مقاله عنوان شده است که یک جلسه مصرف قلیان میتواند ۲.۵ برابر بیشتر از یک نخ سیگار ماده «فنانترن» و بیش از ۸ برابر بیشتر «فلورانتن» تولید کند. همچنین میزان فرمالدئید موجود در دود قلیان ۱۶.۶ برابر بیشتر از سیگار گزارش شده است. حتی افرادی که در محیط کافههای قلیان حضور دارند، بدون اینکه خود مصرفکننده باشند، غلظتهای بالایی از مونوکسید کربن را تنفس میکنند که بین ۳۴.۷ تا ۵۸.۲ ppm گزارش شده است.
ردپای قلیان در سرطان و بیماریهای مزمن
این مقاله با مرور دهها پژوهش پیشین نشان میدهد مصرف قلیان با طیف گستردهای از پیامدهای نامطلوب سلامت از سرطان گرفته تا بیماریهای قلبی و عروقی، بیماریهای ریوی، کاهش وزن نوزاد هنگام تولد، بیماریهای دهان و حتی برخی بیماریهای عفونی مرتبط است.
در میان این پیامدها، ارتباط قلیان با سرطان بیش از سایر موارد مطالعه شده است. مرور ۲۸ پژوهش نشان داده خطر ابتلا به سرطانهای سر و گردن، مری، ریه، معده و مثانه در مصرفکنندگان قلیان بیشتر از افراد غیرمصرفکننده است، هرچند کیفیت شواهد برای برخی سرطانها هنوز یکسان نیست. همچنین برآوردهای ارائهشده در این مقاله نشان میدهد در منطقه مدیترانه شرقی، در سال ۲۰۲۰ حدود ۵ هزار و ۵۶۸ مورد سرطان در مردان و یک هزار و ۲۵۷ مورد در زنان به مصرف فعلی قلیان نسبت داده شده است. با این حال، پژوهشگران معتقدند سهم واقعی قلیان در بروز سرطان احتمالاً بیش از آن چیزی است که تاکنون ثبت شده، زیرا مطالعات و ثبت سرطان در بسیاری از کشورها هنوز کامل نیست.
در حوزه بیماریهای قلبی نیز اگرچه افزایش ضربان قلب، فشار خون و برخی تغییرات پس از مصرف قلیان در مطالعات مشاهده شده، اما پژوهشگران میگویند برای اثبات ارتباط آن با حوادث قلبی مانند سکته، هنوز مطالعات بزرگ و باکیفیت کافی در دست نیست. مرور ۱۹۱ مطالعه نیز افزایش خطر مرگومیر کلی و مرگ ناشی از سرطان را در مصرفکنندگان قلیان گزارش کرده، اما کیفیت کلی شواهد را همچنان متوسط تا پایین ارزیابی کرده است.
باورهای غلط و ضعف قوانین؛ دلایل ادامهدار شدن مصرف قلیان
نویسندگان مقاله معتقدند افزایش مصرف قلیان تنها با ویژگیهای فردی یا انتخاب شخصی افراد قابل توضیح نیست. مجموعهای از عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی تجاری باعث شدهاند این شیوه مصرف دخانیات همچنان محبوب باقی بماند. دسترسی آسان به قهوهخانهها و کافههای عرضهکننده قلیان، قیمت نسبتاً پایین، تبلیغات، پذیرش اجتماعی و باورهای نادرست درباره کمضرر بودن قلیان، از مهمترین عواملی هستند که به گسترش آن کمک کردهاند.
این مقاله بهویژه به افزایش مصرف قلیان در میان نوجوانان و زنان اشاره میکند؛ این گروهها در برخی کشورها محدودیتهای فرهنگی کمتری برای مصرف قلیان نسبت به سیگار دارند. در نسلهای جدید نیز الگوی مصرف تغییر کرده است؛ بسیاری از جوانان به استفاده از تنباکوهای طعمدار روی آوردهاند و همزمان از چند نوع محصول دخانی یا حتی الکل و سایر مواد نیز استفاده میکنند؛ این موضوع ارزیابی دقیق آثار سلامت را پیچیدهتر کرده است.
از سوی دیگر، قوانین موجود در بسیاری از کشورها هنوز متناسب با ویژگیهای قلیان تدوین نشدهاند. مقاله نشان میدهد بسیاری از کشورها مقررات روشنی درباره محدودیت سنی، ممنوعیت مصرف در اماکن عمومی، هشدارهای بهداشتی، بستهبندی یا تبلیغات قلیان ندارند. حتی با وجود انتشار توصیههای سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۵، اجرای این توصیهها همچنان محدود بوده است. بررسی سیاستهای کشورهای مختلف نیز نشان میدهد تنها ۴۷ کشور مقررات اختصاصی برای قلیان دارند و فقط بخش کوچکی از آنها همه محورهای اصلی کنوانسیون کنترل دخانیات سازمان جهانی بهداشت را پوشش دادهاند.
دادههای ناکافی در مورد قلیان
در کنار هشدار درباره پیامدهای سلامت، این مقاله بر یک نکته مهم نیز تأکید میکند؛ اینکه هنوز شکافهای قابل توجهی در دانش علمی درباره قلیان وجود دارد. به گفته نویسندگان این مقاله؛ بسیاری از مطالعات گذشته با تعداد نمونه محدود انجام شدهاند، روش یکسانی برای اندازهگیری میزان مصرف قلیان نداشتهاند و در بسیاری موارد اثر همزمان سیگار یا سایر عوامل خطر را بهخوبی از مصرف قلیان تفکیک نکردهاند. همچنین اطلاعات درباره پیامدهای مصرف قلیان در زنان باردار، کودکان، نوجوانان، بیماریهای قلبی، پیامدهای بلندمدت و دود دست دوم قلیان همچنان ناکافی است.
یکی دیگر از محورهای مورد توجه مقاله، ظرفیت فناوریهای نوین برای دقیقتر کردن پژوهشها است. نویسندگان به مطالعاتی اشاره میکنند که نشان دادهاند بررسی تغییرات اپیژنتیکی با کمک هوش مصنوعی میتواند با دقتی نزدیک به ۹۰ درصد، مصرفکنندگان قلیان را از مصرفکنندگان سیگار تشخیص دهد و در آینده به برآورد دقیقتر میزان مواجهه افراد با دود دخانیات کمک کند، هرچند استفاده گسترده از این روشها هنوز به دلیل هزینه بالا و محدودیت دسترسی به نمونههای زیستی با چالش روبهرو است.
پیشنهاد تشکیل یک کنسرسیوم بینالمللی
برای رفع این خلأها پژوهشگران این مطالعه تشکیل یک کنسرسیوم بینالمللی با عنوان «پژوهش جهانی درباره قلیان و سلامت» (GLOW) را پیشنهاد کردهاند. هدف این شبکه، انجام مطالعات بزرگ و هماهنگ، توسعه ابزارهای استاندارد برای اندازهگیری میزان مصرف، شناسایی نشانگرهای زیستی، تقویت همکاریهای بینالمللی و تولید شواهدی است که بتواند مبنای سیاستگذاری و برنامههای کنترل مصرف قلیان قرار گیرد.
در عین حال، مقاله تأکید میکند که شواهد موجود، اگرچه ارتباط قلیان با بسیاری از بیماریها را نشان میدهد، اما به دلیل محدودیتهای روششناختی، پراکندگی جغرافیایی مطالعات و کمبود پژوهشهای طولی، هنوز برای پاسخ دادن به همه پرسشها کافی نیست. به همین دلیل، نویسندگان بر این باورند که مطالعات آینده باید با نمونههای بزرگتر، روشهای استانداردتر و همکاری گستردهتر میان کشورها انجام شود تا بتوان تصویری دقیقتر از بار واقعی سلامت ناشی از مصرف قلیان و راهکارهای مؤثر برای کنترل آن به دست آورد.
نظر شما