بررسی علمی عسل حرا و تفاوت آن با سایر عسلها
در یک پژوهش تازه، توجه محققان به عسل حرا جلب شده است؛ محصولی طبیعی از مناطق جنوبی که به دلیل منشاء گیاهی ویژه و شرایط اقلیمی خاص، موضوعی مهم برای بررسیهای علمی و غذایی به شمار میرود.
عسل یکی از شناختهشدهترین مواد غذایی طبیعی در جهان است که هم در سفره مردم و هم در برخی کاربردهای درمانی و صنعتی جایگاه مهمی دارد. این ماده شیرین فقط یک خوراکی ساده نیست، بلکه ترکیبی از قندهای طبیعی، آنزیمها، اسیدهای آلی، ویتامینها، مواد معدنی و گروهی از ترکیبات فعال زیستی است که هر کدام میتوانند در ویژگیهای آن نقش داشته باشند.
به همین دلیل، در بسیاری از مطالعات علمی به خواصی مانند فعالیت ضدباکتریایی، آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی عسل توجه شده است. البته همه عسلها یکسان نیستند. هرچند ترکیبات اصلی عسل در نمونههای مختلف شباهت زیادی دارند، اما مقدار این ترکیبات میتواند بسته به نوع گیاهی که زنبور از آن تغذیه کرده، منطقه جغرافیایی، شرایط آبوهوایی و دیگر عوامل محیطی تغییر کند.
همین تفاوتها باعث شده است که بررسی علمی عسلهای گوناگون اهمیت زیادی پیدا کند. وقتی منشاء گیاهی یک عسل خاص باشد، انتظار میرود ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن هم تا اندازهای متفاوت باشد. از سوی دیگر، شناخت دقیق این ویژگیها فقط برای مصرفکننده مهم نیست، بلکه برای تولیدکنندگان، پژوهشگران و حتی بازار فروش نیز اهمیت دارد.
عسل حرا از جمله عسلهایی است که به دلیل ارتباط با جنگلهای مانگرو و شرایط خاص اقلیمی جنوب ایران، میتواند نمونهای ویژه به حساب آید. در سالهای گذشته در کشورهای دیگر نیز درباره عسلهای مانگرو مطالعاتی انجام شده و نشان داده شده است که این گروه از عسلها میتوانند از نظر برخی ترکیبات با عسلهای دیگر فرق داشته باشند. بنابراین بررسی عسل حرا در ایران، هم از نظر علمی و هم از نظر شناخت بهتر ظرفیتهای بومی، ضروری به نظر میرسد.
در همین چارچوب، رقیه گرمائیپور از گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران به همراه دو همکار همدانشگاهی خود، پژوهشی درباره مقایسه ویژگیهای فیزیکوشیمیایی عسل حرا با دو نمونه عسل رایج انجام دادهاند. این پژوهش، در اصل تلاشی برای سنجش جایگاه عسل حرا در کنار عسلهای شناختهشدهتر بازار و روشنتر کردن وضعیت کیفیت آن بوده است.
در این مطالعه، پژوهشگران برخی از مهمترین شاخصهای فیزیکوشیمیایی عسل را بررسی کردند. عسل حرا که در این پژوهش استفاده شد، از جزیره قشم تهیه و سپس در شرایط عادی به آزمایشگاه منتقل شد. برای مقایسه، دو عسل رایج بازار یعنی عسل گون-آویشن و عسل بهارنارنج نیز به عنوان نمونههای شاهد انتخاب شدند.
سپس ویژگیهایی مانند قندهای احیاکننده، ساکارز، اسیدیته آزاد، رطوبت، پرولین و پلیفنولهای کل در این نمونهها بررسی شد. برای فهم سادهتر، باید گفت این شاخصها به دانشمندان کمک میکنند طبیعی بودن، کیفیت، میزان رسیدگی و برخی ویژگیهای تغذیهای عسل را ارزیابی کنند. برای نمونه، ساکارز پایین میتواند یکی از نشانههای طبیعی بودن عسل باشد و پلیفنولها نیز گروهی از ترکیبات هستند که اغلب با ظرفیت آنتیاکسیدانی مواد غذایی ارتباط دارند.
نتایج این بررسی که در «دوفصلنامه علوم و فنون زنبورعسل» متعلق به انجمن علمی زنبور عسل ایران منتشر شدهاند، نشان دادند که عسل حرا از نظر قندهای احیاکننده، ساکارز و اسیدیته آزاد در محدوده استاندارد ایران قرار دارد. این موضوع از آن جهت مهم است که نشان میدهد این عسل در چند شاخص مهم کیفیت، وضعیت قابل قبولی دارد.
در مقابل، میزان پرولین آن کمتر از حد استاندارد ایران گزارش شد. پرولین نوعی اسیدآمینه است که در ارزیابی کیفیت عسل مورد توجه قرار میگیرد. پژوهشگران احتمال دادهاند که این پایین بودن، به نوع گل حرا مربوط باشد. همچنین رطوبت عسل حرا کمی بیشتر از حد استاندارد بوده که میتواند با رطوبت بالای منطقه تولید آن ارتباط داشته باشد.
پژوهشگران همچنین گزارش کردند که عسل حرا از نظر پلیفنولهای کل در محدوده عسلهای ایران قرار میگیرد. با تکیه بر مجموعه این دادهها، در این مطالعه عسل حرا در مجموع به عنوان یکی از عسلهای خوب ایران معرفی شده است. در عین حال، پژوهشگران تأکید کردهاند که برای شناخت دقیقتر عسلهای مانگرو در ایران، باید نمونههای بیشتری بررسی شود؛ بهویژه عسلهای مناطق خور آذینی که در آنها ترکیب گونههای چندل و حرا وجود دارد. این پیشنهاد نشان میدهد که پژوهش حاضر را باید گامی آغازین دانست، نه پایان راه بررسی این نوع عسل.
طبق اطلاعات تکمیلی پژوهش فوق، عسل حرا در ایران از نظر ساکارز در سطح بسیار پایینی قرار دارد؛ موضوعی که به طبیعی بودن آن اشاره میکند. حتی گفته شده این میزان ساکارز از برخی عسلهای مانگرو بررسیشده در دیگر نقاط جهان و نیز از بعضی عسلهای موجود در ایران کمتر است. از سوی دیگر، اسیدیته این عسل در سطح مطلوبی قرار دارد، اما رطوبت آن کمی بیشتر از استاندارد است که میتواند بازتاب شرایط مرطوب رویشگاههای جنوبی باشد. بنابراین بخشی از تفاوتهای این عسل را باید در پیوند مستقیم با محیط طبیعی تولید آن درک کرد.
همچنین میزان ترکیبات فنلی عسل حرا از بعضی عسلهای مانگروی تکگل در دیگر کشورها و نیز از برخی عسلهای ایرانی مانند شوید، کنار و گون-آویشن پایینتر است. با این حال، این مسئله به تنهایی به معنای پایین بودن کیفیت عسل نیست، زیرا کیفیت عسل فقط با یک شاخص سنجیده نمیشود و باید مجموعه ویژگیها را در نظر گرفت.
نکته مهم دیگر، اشاره به نقش زنبور عسل کوچک با نام علمی Apis florea، در این زیستبومها است. این زنبور به عنوان گردهافشان مهم در اکوسیستمهای گرمسیری و خشک ایران شناخته میشود و در گردهافشانی درختان حرا و چندل نقش دارد. به همین دلیل، برداشت اصولی و پایدار عسل میتواند هم به حفظ جمعیت این حشره ارزشمند کمک کند و هم تولید عسل باکیفیت را تداوم ببخشد.
نظر شما