وقتی لاغر میشویم، چربی بدن کجا میرود؟
برخلاف تصور رایج، بخش اصلی چربیهای آبشده هنگام لاغری نه با عرق یا گرما، بلکه در قالب دیاکسید کربن و از طریق بازدم از بدن خارج میشود.
مدتها رژیم گرفتهاید، ورزش کردهاید و بالاخره یک روز صبح، وقتی روی ترازو میایستید، عددی کمتر از قبل میبینید. شاید پنج کیلوگرم وزن کم کرده باشید، شاید هم ده کیلوگرم. خوشحالکننده است، اما یک سؤال عجیب وجود دارد که احتمالاً هیچوقت به آن فکر نکردهاید. آن چند کیلوگرم چربی که زمانی بخشی از بدن شما بود، دقیقاً کجا رفته است؟
شاید فکر کنید چربیها هنگام ورزش میسوزند و به گرما و انرژی تبدیل میشوند. شاید هم تصور کنید با عرقکردن از بدن خارج میشوند. این پاسخها در نگاه اول منطقی به نظر میرسند، اما هیچکدام سرنوشت اصلی جرم چربی ازدسترفته را توضیح نمیدهند. موضوع جالب این است که حتی بسیاری از متخصصان هم زمانی در پاسخ به همین سؤال اشتباه میکردند.
در سال ۲۰۱۴، روبن میرمن و اندرو براون، دو پژوهشگر دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا، در مقالهای منتشرشده در مجله پزشکی BMJ به سراغ همین معما رفتند. آنها پاسخ گروهی متشکل از ۱۵۰ نفر شامل ۵۰ پزشک عمومی، ۵۰ متخصص تغذیه و ۵۰ مربی ورزشی را به این سؤال بررسی کردند که وقتی کسی وزن کم میکند، چربی بدنش چه میشود.
نتیجه غافلگیرکننده بود. در این نمونه، فقط سه نفر پاسخ صحیح را ارائه کرده بودند. بیشتر شرکتکنندگان معتقد بودند چربی به انرژی یا گرما تبدیل میشود. عدهای هم تصور میکردند چربی از طریق مدفوع یا عرق از بدن خارج میشود یا به عضله تبدیل میشود.
بخش عمده جرم چربیای که هنگام لاغری از دست میدهیم، از طریق ریهها و همراه با بازدم از بدن خارج میشود.
البته این بررسی کوچک را نمیتوان نماینده میزان دانش تمام متخصصان دانست، اما بهخوبی نشان میدهد که یک تصور نادرست تا چه اندازه میتواند رایج باشد.
پاسخ واقعی نه در عرق بدن پنهان است و نه در گرمای حاصل از ورزش، بلکه در کاری قرار دارد که همین حالا و بدون فکرکردن انجام میدهید: نفسکشیدن.
چربیهای بدن چگونه ناپدید میشوند؟
برای فهمیدن ماجرا باید ابتدا بدانیم چربی بدن از چه چیزی ساخته شده است. سلولهای چربی که آدیپوسیت نام دارند، انرژی اضافی بدن را عمدتاً بهشکل مولکولهایی به نام تریگلیسیرید ذخیره میکنند. تریگلیسیریدها از سه عنصر اصلی کربن، هیدروژن و اکسیژن ساخته شدهاند.

سلولهای چربی انرژی اضافی بدن را عمدتا بهشکل تریگلیسیرید ذخیره میکنند و با کاهش ذخایر چربی، اندازه آنها کوچکتر میشود.عکاس: Veeresh likhitha / Wikimedia Commons
وقتی بدن به انرژی نیاز دارد، میتواند به ذخایر چربی خود مراجعه کند. تریگلیسیریدهای ذخیرهشده ابتدا به اسیدهای چرب و گلیسرول تجزیه میشوند و سپس این مواد در فرآیندهای سوختوساز به مصرف میرسند.
در این میان، اکسیژنی که از طریق تنفس وارد بدن میشود نقش بسیار مهمی دارد. در فرآیندی چندمرحلهای که با کمک آنزیمها انجام میشود، ترکیبات حاصل از چربی اکسید میشوند و در نهایت دیاکسید کربن، آب و انرژی تولید میکنند.
نکته کلیدی همینجاست. چربی واقعاً هنگام سوختوساز انرژی آزاد میکند، اما اتمهای تشکیلدهنده آن به انرژی تبدیل نمیشوند و از بین نمیروند. طبق اصل پایستگی جرم، این اتمها باید در مواد حاصل از واکنش باقی بمانند.
کربن موجود در چربی در نهایت عمدتاً به دیاکسید کربن تبدیل میشود. این گاز از بافتهای بدن وارد جریان خون میشود، به ریهها میرسد و همراه با بازدم از بدن خارج میشود. هیدروژن موجود در چربی نیز در تشکیل آب نقش دارد. آب تولیدشده میتواند از طریق ادرار، عرق، بخار آب بازدم و دیگر مایعات بدن دفع شود.
به بیان ساده، وقتی ذخیره چربی بدن کاهش پیدا میکند، مولکولهای آن صرفاً کوچک یا ناپدید نمیشوند. ساختارشان در جریان واکنشهای شیمیایی تغییر میکند و مواد حاصل، مسیر خروج از بدن را پیدا میکنند.
البته این به معنای خارجشدن ذرات چربی از دهان یا بینی نیست. آنچه بازدم میکنیم، گاز دیاکسید کربنی است که در نتیجه سوختوساز مواد غذایی و ذخایر انرژی بدن تولید شده است.
یکی دیگر از نکات جالب این است که هنگام کاهش وزن، سلولهای چربی لزوماً از بین نمیروند. آنها اغلب کوچکتر میشوند، زیرا مقدار چربی ذخیرهشده درونشان کاهش پیدا میکند. پژوهشی که در سال ۲۰۰۸ در مجله Nature منتشر شد نیز نشان داد که تعداد سلولهای چربی در بزرگسالی، حتی پس از کاهش وزن قابلتوجه، میتواند نسبتاً ثابت باقی بماند.
وقتی ۱۰ کیلوگرم چربی میسوزانیم، دقیقاً چه اتفاقی میافتد؟
شگفتانگیزترین بخش ماجرا زمانی روشن میشود که سرنوشت چربی را با اعداد واقعی دنبال کنیم.
میرمن و براون در پژوهش خود، ترکیب شیمیایی یک مولکول متوسط تریگلیسیرید انسانی را بررسی و محاسبه کردند که اتمهای تشکیلدهنده آن هنگام اکسیدشدن کامل چه سرنوشتی پیدا میکنند.
براساس محاسبات پژوهشگران، اگر بدن ۱۰ کیلوگرم تریگلیسیرید ذخیرهشده را بهطور کامل مصرف کند، حدود ۸٫۴ کیلوگرم از جرم اولیه این چربی در دیاکسید کربن بازدمی و حدود ۱٫۶ کیلوگرم دیگر در آب تولیدشده ظاهر میشود.
به زبان سادهتر، حدود ۸۴ درصد از جرم چربی مصرفشده از مسیر ریهها خارج میشود و ۱۶ درصد باقیمانده سهم آب خواهد بود.
این نسبت به معنای آن نیست که ۸۴ درصد چربی فقط از کربن ساخته شده است. سهم جرم چربی در دیاکسید کربن خروجی از اتمهای کربن و بخشی از اکسیژن موجود در مولکول تریگلیسیرید تشکیل میشود.
از هر ۱۰ کیلوگرم چربی که در بدن بهطور کامل مصرف میشود، حدود ۸٫۴ کیلوگرم از جرم اولیه آن از مسیر ریهها و همراه با دیاکسید کربن خارج میشود.
اما محاسبات پژوهشگران جزئیات عجیبتری هم دارد. برای اکسیدشدن کامل این ۱۰ کیلوگرم چربی، بدن به حدود ۲۹ کیلوگرم اکسیژن نیاز دارد. در نهایت، واکنشهای شیمیایی حدود ۲۸ کیلوگرم دیاکسید کربن و ۱۱ کیلوگرم آب تولید میکنند.
شاید بپرسید چطور ممکن است ۱۰ کیلوگرم چربی به ۳۹ کیلوگرم ماده تبدیل شود. پاسخ این است که ۲۹ کیلوگرم اکسیژن نیز از محیط وارد واکنش شده است. در واقع، مجموع جرم مواد اولیه و محصولات برابر میماند و هیچ جرمی از هیچ به وجود نمیآید.

از ۱۰ کیلوگرم چربی مصرفشده، حدود ۸٫۴ کیلوگرم از جرم اولیه در دیاکسید کربن خروجی و ۱٫۶ کیلوگرم در آب تولیدشده ظاهر میشود.عکاس: مسعود یوسفنژاد / زومیت
این اعداد یکی از مهمترین یافتههای محاسبات منتشرشده در BMJ هستند و نشان میدهند چرا ریهها را میتوان مهمترین مسیر دفع جرم چربیِ مصرفشده دانست.
البته باید به یک تفاوت مهم توجه کرد. کاهش ۱۰ کیلوگرمی عدد ترازو الزاماً به معنای ازدستدادن ۱۰ کیلوگرم چربی خالص نیست. تغییر وزن بدن میتواند ترکیبی از کاهش چربی، آب، گلیکوژن و حتی بافت بدون چربی باشد. بنابراین، نسبت ۸۴ به ۱۶ را نباید مستقیماً به هر مقدار کاهش وزن روی ترازو تعمیم داد.

ریهها دیاکسید کربن تولیدشده در جریان سوختوساز بدن را از خون دریافت کرده و از طریق بازدم دفع میکنند.عکاس: مسعود یوسفنژاد / زومیت
افزایش نرخ دم و بازدم باعث چربیسوزی نخواهد شد. مقدار چربی مصرفشده به نیاز بدن به انرژی و فرآیندهای سوختوساز وابسته است، نه صرفاً تعداد نفسهایی که میکشیم. تنفس سریعتر بهتنهایی باعث نمیشود بدن ذخایر چربی خود را با سرعت بیشتری اکسید کند.
حتی تنفس بیشازحد میتواند میزان دیاکسید کربن خون را پایین بیاورد و باعث سرگیجه، ضعف یا احساس سبکی سر شود. دانشنامه پزشکی MedlinePlus وابسته به کتابخانه ملی پزشکی آمریکا، این وضعیت را با عنوان هایپرونتیلاسیون یا تنفس بیشازحد توضیح میدهد.
از طرف دیگر، بدن حتی هنگام استراحت و خواب نیز انرژی مصرف میکند. قلب میتپد، مغز فعالیت میکند، سلولها مواد موردنیاز خود را میسازند و دمای بدن تنظیم میشود. تمام این فعالیتها به انرژی نیاز دارند و بسته به شرایط، بخشی از آن میتواند از ذخایر چربی تأمین شود.
ورزش با افزایش مصرف انرژی میتواند به کاهش ذخایر چربی کمک کند، اما شرط ضروری برای مصرف چربی نیست. مسئله اصلی برای کاهش چربی در طول زمان این است که بدن انرژی کمتری از آنچه مصرف میکند دریافت کند تا ناچار شود از ذخایر خود استفاده کند.
ورزش میتواند مصرف انرژی بدن را افزایش دهد، اما میزان تعریق بهتنهایی معیار دقیقی برای سنجش چربیسوزی نیست.
براساس توضیحات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا، ترکیب فعالیت بدنی منظم و کاهش مناسب انرژی دریافتی میتواند به ایجاد کسری انرژی و کاهش وزن کمک کند. فعالیت بدنی همچنین برای سلامت عمومی و حفظ وزن ازدسترفته اهمیت دارد.
در این میان، عرقکردن هم نشانه مطمئنی برای اندازهگیری چربیسوزی نیست. بدن از تعریق برای تنظیم دمای خود استفاده میکند و میزان عرق به عواملی مانند دمای محیط، رطوبت، نوع لباس و ویژگیهای فردی بستگی دارد.
ممکن است پس از یک تمرین سنگین، عدد ترازو پایینتر آمده باشد، اما بخش قابلتوجهی از این کاهش وزن فوری به ازدستدادن آب مربوط است و پس از نوشیدن مایعات جبران میشود. همانطور که کلینیک کلیولند توضیح میدهد، عرق بیشتر الزاماً به معنای مصرف کالری یا کاهش چربی بیشتر نیست.
عرقکردن بیشتر لزوماً به معنای چربیسوزی بیشتر نیست و نفسکشیدن سریعتر هم راه میانبری برای لاغرشدن محسوب نمیشود.
حالا میتوانیم با نگاه متفاوتی به فرآیند کاهش وزن فکر کنیم. وقتی پس از چند ماه تغییر سبک زندگی، چربی بدنتان کمتر میشود، بخش بزرگی از جرم آن ذخایر در جریان واکنشهای شیمیایی به دیاکسید کربن تبدیل و بهآرامی همراه با هزاران بازدم از بدن شما خارج شده است.
چربیها ناپدید نشدهاند، به عضله تبدیل نشدهاند و صرفاً با عرق از پوست بیرون نرفتهاند. اتمهایشان در چرخهای از واکنشهای شیمیایی شرکت، انرژی آزاد و در قالب مولکولهای جدید مسیر خود را به خارج از بدن پیدا کردهاند.
شاید عجیبترین بخش داستان همین باشد که یکی از مهمترین مسیرهای خروج چربی از بدن در فرآیندی پنهان شده است که از اولین لحظه تولد تا آخرین لحظه زندگی، بیوقفه انجامش میدهیم.
نظر شما