ظرفیتهای «نخ بامبو» برای تولید فرش دستباف ایرانی
پژوهشگران در مطالعهای تازه به سراغ نخ بامبو رفتهاند تا امکان استفاده از آن در فرش دستباف را بسنجند؛ مسیری که در پیوند میان نوآوری در مواد اولیه، کیفیت محصول و توجه به محیط زیست مورد توجه قرار دارد.
در سالهای اخیر، توجه به مواد اولیهای که هم کارایی مناسبی داشته باشند و هم فشار کمتری به محیط زیست وارد کنند، در بسیاری از صنایع افزایش یافته است. صنعت نساجی و تولید انواع منسوجات نیز از این روند جدا نیست.
در این میان، الیاف طبیعی و منابع تجزیهپذیر بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفتهاند، زیرا میتوانند جایگزینهایی برای برخی مواد رایج باشند و در عین حال با روندهای نوین تولید هماهنگتر عمل کنند. یکی از این مواد، بامبو است؛ گیاهی که سالها در برخی کشورهای آسیای شرقی مانند چین و ژاپن در تولید محصولات مختلف به کار رفته و امروزه با پیشرفت فناوری، استفاده از الیاف آن در نقاط مختلف جهان گسترش یافته است. این روند نشان میدهد که بامبو دیگر فقط یک ماده سنتی نیست، بلکه بهتدریج به گزینهای جدی در صنایع مدرن تبدیل شده است.
اهمیت بررسی بامبو فقط به طبیعی بودن آن محدود نمیشود. این گیاه رشد بسیار سریعی دارد و میتواند با نیاز کمتر به آب و زمین زراعی، نسبت به برخی الیاف دیگر مزیتهایی داشته باشد. همچنین گفته شده که بامبو معمولاً به کودهای شیمیایی و آفتکشها نیاز چندانی ندارد و از این نظر نیز برای حفظ اکوسیستم مفیدتر است.
از نظر ویژگیهای مصرفی هم الیاف بامبو سبک، نرم و لطیف هستند و جذب رطوبت بالایی دارند. براقیت طبیعی، رنگپذیری مناسب، مقاومت خوب و برخی ویژگیهای شناختهشده مانند خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی نیز باعث شده این ماده در حوزه نساجی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. با توجه به چنین ویژگیهایی، بررسی کاربرد بامبو در فرش دستباف، که یکی از مهمترین محصولات سنتی و هنری ایران است، میتواند از نظر کیفیت، تنوع مواد اولیه و پاسخ به سلیقههای جدید بازار اهمیت داشته باشد.
فاطمه عزیز عربی از دانشکده هنر دانشگاه بیرجند به همراه یک همکار دانشگاهی و با همراهی دانشگاه هنر شیراز، پژوهشی را درباره امکان استفاده از نخ بامبو در ساختار زمینه فرش دستباف انجام دادهاند. این پژوهش بهطور کلی بر این موضوع متمرکز بوده که آیا میتوان از نخ بامبو، با توجه به ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی آن، در بخشهایی از فرش دستباف بهره گرفت یا نه. در این مطالعه، پژوهشگران بهویژه به این مسئله توجه کردهاند که کیفیت لایه زمینه فرش، که در دوام، استحکام و رضایت خریدار نقش مهمی دارد، تا چه اندازه میتواند با استفاده از این ماده جدید حفظ یا تقویت شود.
چون در فرش دستباف کیفیت بسیار مهم است، بهویژه در لایه زمینه، تمرکز مطالعه بر خواص مکانیکی نخ بامبو و امکان استفاده از آن بهعنوان پرز و چله قرار گرفت. چله همان نخهای اصلی و طولی فرش است که اسکلت بافت را شکل میدهد و پرز نیز بخش رویی و قابل مشاهده فرش است. در ادامه، استحکام نخ بامبو با نخهای رایجتری مانند پنبه، پشم و ابریشم در شرایط یکسان مقایسه شد. پس از آن، چون نخ بامبو در حالت خام با مشکلاتی روبهرو بود، دو روش برای اصلاح سطح آن به کار رفت: پلاسمای سرد و تکمیل با آرد گندم. سپس نخهای اصلاحشده دوباره از نظر استحکام بررسی شدند و نمونههایی از فرش با این نخها بافته شد. در پایان نیز آزمونهای استانداردی برای سنجش رفتار فرش زیر فشارهای متحرک و ثابت و همچنین مقاومت پرز در برابر بیرون کشیده شدن انجام شد.
نتایج نشان دادند نخ بامبو در حالت خام، بهتنهایی ویژگیهای مکانیکی مطلوبی مشابه پنبه، پشم و ابریشم ندارد و سطح لغزنده آن نیز در فرآیند بافت مشکل ایجاد میکند. به همین دلیل، اصلاح سطح این نخ ضروری بود. بررسیها نشان دادند در میان دو روش آزمایششده، تکمیل با آرد گندم عملکرد بهتری داشته و توانسته است استحکام، ازدیاد طول و پیچوتاب مناسبتری به نخ بامبو بدهد. در واقع، این روش نسبت به پلاسما موفقتر بود و باعث شد نخ بامبو برای کاربرد در برخی بخشهای فرش مناسبتر شود.
آزمونهای انجامشده روی نمونههای بافتهشده نیز نشان داد استفاده از نخ بامبوی اصلاحشده میتواند فشارپذیری فرش را افزایش دهد و از کاهش ضخامت آن در اثر فشارهای مداوم یا تکراری جلوگیری کند. با این حال، همه ترکیبها نتیجه یکسانی نداشتند. پژوهشگران دریافتند که استفاده از چله بامبو در کنار پرز پشمی مناسب نیست، زیرا اصطکاک کافی میان این اجزا ایجاد نمیشود و گرهها راحتتر باز میشوند. در مقابل، استفاده از نخ بامبو بهعنوان پرز در کنار چله پنبهای عملکرد بهتری داشت و بهعنوان گزینهای مناسبتر معرفی شد.
اهمیت این یافتهها که در «فصلنامه علوم و فناوری نساجی و پوشاک» وابسته به موسسه نساجی امروز و انجمن علمی فرش ایران منعکس شدهاند، در آن است که فرشها در طول عمر خود با دو نوع فشار روبهرو هستند: فشار متحرک، مانند راه رفتن روی فرش، و فشار ثابت، مانند وزن پایههای مبلمان. به همین دلیل، سنجش رفتار فرش در برابر این فشارها معیار مهمی برای ارزیابی دوام آن است. در این پژوهش، وقتی نمونهها تحت بارگذاری متحرک قرار گرفتند، مشخص شد که با افزایش تعداد ضربهها، رفتار برخی نمونههای دارای بامبوی اصلاحشده بهتر میشود. توضیح ساده این موضوع آن است که در آغاز، الیاف و نخهای پرز آزادتر هستند، اما با فشردهتر شدن تدریجی، درهمتنیدگی بیشتر شده و مقاومت آنها در برابر فشردگی افزایش مییابد.
از سوی دیگر، در آزمون بارگذاری ثابت نیز نمونههای دارای چله بامبوی اصلاحشده با آرد، فشارپذیری بیشتری نشان دادند. پژوهشگران این موضوع را به افزایش ضخامت نخ پس از عملآوری با آرد نسبت دادهاند. با این همه، آزمون بیرون کشیدن پرز روشن کرد که هر افزایش فشارپذیری الزاماً به معنی مناسب بودن کامل برای همه اجزای فرش نیست. چله بامبوی عملشده با آرد در کنار پرز پشمی کمترین مقاومت را در برابر بیرون کشیده شدن نشان داد، اما نمونهای که در آن از پرز بامبو استفاده شده بود، استحکام بسیار خوبی داشت. این نکته نشان میدهد که کاربرد نخ بامبو در فرش دستباف باید با دقت و با انتخاب درست محل استفاده از آن انجام شود، نه بهصورت یک جایگزینی کامل و بدون ارزیابی.
نظر شما