ریزپلاستیکها به رسوبات فراساحلی خلیج فارس رسیدند/ شمالغرب منطقه کانونهای پرخطر
نتایج یک پژوهش مشترک پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و دانشگاه شهید بهشتی از وجود ریزپلاستیکها در رسوبات فراساحلی خلیج فارس خبر میدهد؛ مطالعهای که با بررسی ۳۹ ایستگاه، غلظت ۵ تا ۴۵ ذره ریزپلاستیکی در هر کیلوگرم رسوب را شناسایی و منطقهای در شمالغرب خلیج فارس، در محدوده مصب رودخانههای اروند، کارون و هندیجان را بهعنوان یکی از نواحی با ریسک اکولوژیک بالاتر معرفی کرده است.
به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه بینالمللی اقیانوسشناسی و علوم جوی، نتایج یک پژوهش جامع که توسط محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی و دانشگاه شهید بهشتی انجام شده، ابعاد تازهای از تهدید خاموش ریزپلاستیکها را در خلیج فارس آشکار کرده است. این مطالعه که به سرپرستی دکتر علی مهدینیا، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی انجام شده، برای نخستین بار به ارزیابی کمی و کیفی ریزپلاستیکها در رسوبات فراساحلی (آبهای دور از ساحل) خلیجفارس پرداخته است. محققان با نمونهبرداری از ۳۹ ایستگاه در گسترهای وسیع از خلیج فارس، غلظت ذرات را بین ۵ تا ۴۵ ذره در هر کیلوگرم رسوب اندازهگیری کردند.
آنالیز دقیق پلیمرها با استفاده از میکروسکوپ رامان نشان داد که پلیاتیلنترفتالات (PET) که ماده اصلی سازنده بطریهای آب معدنی و الیاف پلیاستر است، با ۴۱ درصد فراوانترین پلیمر شناساییشده است. پس از آن به ترتیب پلیاتیلن (PE) با ۲۳ درصد، پلیپروپیلن (PP) با ۱۵ درصد، پلیوینیلکلراید (PVC) با ۱۰ درصد، پلیآمید (PA) با ۶ درصد و پلیاستایرن (PS) با ۵ درصد قرار داشتند.
از نظر شکل نیز الیاف با سهم ۷۴ درصدی غالب بودند که عمدتاً میتوانند با ورود پسابهای شهری، شستشوی لباسهای سنتتیک و تخریب ادوات صیادی مرتبط باشند. رنگبندی ذرات نیز نشان داد که ذرات سیاه با ۶۷ درصد بیشترین فراوانی را دارند.
نکته کلیدی و برجسته این پژوهش، استفاده از سه شاخص مکمل برای سنجش ریسک اکولوژیک است که تصویر واقعتری از تهدیدات ارائه میدهد: شاخص بار آلودگی این شاخص صرفا به میزان غلظت ذرات در هر منطقه توجه دارد و نشان میدهد که یک منطقه چقدر در معرض انباشت ریزپلاستیک قرار دارد. شاخص دیگر شاخص خطر پلیمری است. این شاخص، نوع پلیمر را مورد توجه قرار میدهد. هر پلیمر بر اساس سمیت مواد تشکیلدهندهاش و توانایی جذب آلایندهها، یک «امتیاز خطر» دریافت میکند. برای مثال، PVC با امتیاز ۱۰,۰۰۱ و پلی استایرن با امتیاز ۳۰ امتیاز خطر بالاتری دارند، در حالی که PET امتیاز ۴ و PP امتیاز یک دارند. بنابراین، حضور حتی تعداد کمی از این پلیمرها میتواند بر ارزیابی ریسک یک منطقه اثر بگذارد.
شاخص مهم دیگر شاخص ریسک اکولوژیک بالقوه است. این شاخص، تلفیقی از دو شاخص قبلی است. یعنی هم غلظت ذرات و هم ویژگیهای خطرزای پلیمرها را در نظر میگیرد تا یک ارزیابی جامع از ریسک اکولوژیک ارائه دهد. بر اساس این شاخص، مناطق به ردههای مختلفی از «خطر ناچیز» تا «خطر بسیار شدید» تقسیم میشوند: شاخص ریسک اکولوژیک بالقوه کمتر از ۱۵۰ به معنای ریسک ناچیز است. از ۱۵۰ تا ۳۰۰ نشانگر ریسک متوسط، ۳۰۰ تا ۶۰۰ ریسک قابلتوجه، ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ ریسک بالا و بیشتر از ۱۲۰۰ ریسک بسیار شدید است.
بر اساس این شاخصها، منطقهای در شمالغربی خلیجفارس، نزدیک به مصب رودخانههای اروند، کارون و هندیجان به عنوان یکی از نواحی با ریسک بالاتر شناسایی شد. این ایستگاه که در مجاورت تأسیسات نفتی و صنعتی و مسیر تردد کشتیها قرار دارد، به دلیل تجمع پلیمرهایی مانند PVC و PA، در این ارزیابی شاخص ریسک اکولوژیک بالقوه بالاتری را نشان داد. دکتر مهدینیا در این باره توضیح میدهد که «اگرچه PET از نظر فراوانی پلیمر غالب است، اما پلیمرهایی مانند PVC و PS که سهم کمتری در تعداد دارند، به دلیل ویژگیهای خطرزای بیشتر، نقش مهمتری در ایجاد ریسک اکولوژیک ایفا میکنند.»
مقایسه سطح آلودگی خلیجفارس با سایر نقاط جهان نشان میدهد که غلظت ریزپلاستیکها در نواحی فراساحلی خلیجفارس، در مقایسه با مناطقی مانند مدیترانه یا دریای بوهای در چین، در سطح متوسط قرار دارد. با این حال، وجود تفاوتهای محلی در میزان و نوع ریزپلاستیکها نشان میدهد که پایش دقیقتر برخی نواحی میتواند اهمیت بیشتری داشته باشد.
این پژوهشگران تأکید دارند که این مطالعه، یک برآورد محافظهکارانه است، زیرا ذرات کوچکتر از ۱۰۰ میکرومتر به دلیل محدودیتهای روشهای شناسایی، از تحلیل نهایی حذف شدهاند. با توجه به اینکه ذرات ریزتر میتوانند توسط طیف گستردهتری از جانداران دریایی بلعیده شوند، بررسی نکردن آنها میتواند باعث کمبرآورد شدن میزان واقعی ریزپلاستیکها شود.
مهدینیا در پایان با اشاره به اهمیت این پژوهش، خاطرنشان کرد: خلیجفارس یک حوضچه مشترک بین چندین کشور است و الگوی جریانهای آبی نشان میدهد که آلودگیهای پلاستیکی، مرز نمیشناسند. این تحقیق یک خطپایه علمی برای پایشهای آینده است و ثابت میکند که برای نجات این اکوسیستم ارزشمند، به یک همکاری منطقهایِ جدی و فوری در مدیریت پسماندهای صنعتی و شهری نیاز داریم.
نتایج این پژوهش در سال ۲۰۲۶ در مجله بینالمللی iScience از انتشارات Cell Press منتشر شده است.
نظر شما